Baş Koruyucu Donanımlar

İnşaat, maden, metal ve orman sektörleri gibi çalışma alanının dar olduğu veya birçok faaliyetin aynı anda ve aynı yerde yürütüldüğü iş kollarında, çalışanların baş yaralanmalarıyla karşılaşma riskleri yüksektir. Bu sebeple olası bir iş kazası sonucu meydana gelebilecek baş yaralanmalarını önlemek veya etkilerini en aza indirmek amacıyla baş koruyucu donanımların kullanılması gerekmektedir.

Baş yaralanmaları çalışma hayatı için ciddi bir risk oluşturmaktadır. İlgili standartların gerekliliklerini karşılayan, yapılan işin özelliklerine, çalışma ortamına ve mevzuata uygun koruyucuların seçilmesi gerekmektedir. İşaretleme, üretim tarihi, depolama koşulları, kullanım şartları gibi birçok parametre baş koruyucu seçerken dikkate alınmalıdır.

Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik ekinde yer alan baş koruyucular şunlardır:

• Endüstride (madenler, inşaat sahaları ve diğer endüstriyel alanlar) kullanılan koruyucu baretler,
• Saçlı derinin korunması için kullanılan kepler, boneler, siperlikli veya siperliksiz saç fileleri,
• Koruyucu başlıklar (kumaştan veya geçirimsiz kumaştan yapılmış boneler, kepler, gemici başlıkları vb.)

Koruyucu baretlerin ayrıntılı kullanım alanları şu şekildedir;

• İnşaat işleri, özellikle iskeleler ve yüksekte çalışma platformlarının üstünde, altında veya yakınında yapılan işler, kalıp yapımı ve sökümü, montaj ve kurma işleri, iskelede çalışma ve yıkım işleri,
• Çelik köprüler, çelik yapılar, direkler, kuleler, hidrolik çelik yapılar, yüksek fırınlar, çelik işleri ve haddehaneler, büyük konteynırlar, büyük boru hatları, ısı ve enerji santrallarında yapılan çalışmalar,
• Tüneller, maden ocağı girişleri, kuyular ve hendeklerde yapılan çalışmalar,
• Toprak ve kaya işleri,
• Yeraltında ve taş ocaklarında yapılan işler, hafriyat işleri, kömür işletmelerinde yapılan dekapaj işleri,
• Patlatma işleri,
• Asansörler, kaldırma araçları, vinç ve konveyörler civarında yapılan işler,
• Yüksek fırınlar, ergitme ocakları, çelik işleri, haddehaneler, metal işleri, demir işleme, presle sıcak demir işleme, döküm işleri,
• Endüstriyel fırınlar, makinalar, silolar, bunkerler ve boru hatlarında yapılan işler,
• Gemi yapım işleri,
• Demiryolu manevra işleri,
• Mezbahalarda yapılan işler.

1. Baret Çeşitleri

Baretler düşen objelerden, çarpma ve darbelerden, elektrik çarpmalarından, ergimiş metal sıçramalarından ve yanma gibi durumlardan baş bölgesini korumak amacıyla kullanılmaktadır.

Şekil 2.3.2. Baret

Tek çeşit baretle yukarıda bahsedilen bütün tehlike ve risklere karşı koruma sağlanamamaktadır. Dolayısıyla baretler sağladıkları koruma çeşidine göre endüstriyel baretler ve yüksek performanslı endüstriyel baretler olarak ikiye ayrılabilir.

1.1. Endüstriyel Emniyet Baretleri

En sık kullanılan baret tipidir. Dış yüzeyi genellikle polietilen, ABS (Akrilonitril Bütadien Stiren), HDPE (Yüksek Yoğunluklu Polietilen vb.) veya polyester reçineyle sertleştirilmiş fiberglas malzemeden oluşmaktadır.

Endüstriyel baretin bölümleri; gövde, içlik, içlik ayarı, baş çevresi bandı, ter bandı, siper, çene bandı şeklindedir.

1.2. Yüksek Performanslı Endüstriyel Baretler

Üstten ve yandan gelen darbelere, delinmeye ve çarpmalara karşı endüstriyel baretlere oranla daha yüksek bir koruma seviyesi sağlar. Yapı olarak endüstriyel baretlere benzer. Koruma seviyesini yükseltmek için içerisine poliüretan veya yüksek yoğunluklu polistiren içerikli köpükten dolgu malzemesi yerleştirilmiştir. TS EN 14052+A1 standardına uygun olmalıdır.

2.3.3. Baret Seçiminde Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Baretlerin sahip olduğu özellikler TS EN 397+A1 standardına göre mecburi ve isteğe bağlı olarak ikiye ayrılmıştır. Baret seçiminde bahsi geçen özellikler göz önüne alınarak yanlış baret seçimi nedeniyle oluşabilecek olumsuz durumlar önlenebilir.

Tablo 1: Baretlerde Bulunması Gereken Mecburi Özellikler (TS EN 397 Standardına Göre)

Tablo 2: Baretlerde İsteğe Bağlı Özellikler (TS EN 397 Standardına Göre)

Baret seçiminde mecburi özelliklerin yanı sıra, söz konusu ek özellikler de aranmalıdır. Yapılan işteki korunma ihtiyacı ve çalışma şartları göz önüne alınarak gerektiğinde barette mutlaka düşük sıcaklıklarda kullanım, elektriksel yalıtkanlık, sıcak metal sıçramalarına dayanıklılık gibi ek özelliklerin de bulunması aranmalı ve bu isteğe bağlı testlerin yapıldığına dair baret üzerinde işaretlemeler bulunduğundan emin olunmalıdır.

Baret üzerinde havalandırma deliklerinin olması bazı uygulamalar için konforu arttırabilmektedir. Ancak, havalandırmanın açık olmaması gereken yer ve uygulamalarda kullanılmamalıdır.

Standartta zorlayıcı olmamakla birlikte, kullanıcının rahatlığını artırmak için bir ter bandı verilmesi tavsiye edilir. Ter bandı malzemesi/malzemeleri absorban olmalı ve aşağıdaki özellikleri sağlamalıdır:

Kalınlık: 0,8 mm (en az),

pH değeri: 3,5 (en az),

Yıkanabilir malzeme içeriği : % 6 (en çok),

Ter bandı deriden yapılmışsa, diklorometan ile ekstrakte edilebilen malzeme oranı: %4 ila %12.

Baret bantları, baş bandı ve ense bandından ibaret olmalıdır. Baş bandı veya ense bandının uzunluğu 5 mm’den fazla olmayan bölümler halinde ayarlanabilmelidir. Ense bandının gövde kenarı ile yaptığı açı ayarlanabilir olmalıdır. Bu tedbir baretin başta daha güvenli durmasını sağlayabilir. Baret gövdesi veya baş bandı bir çene bandı veya bir bağlayıcı vasıtasıyla donatılmalıdır. Donanım ile verilen herhangi bir çene bandı, gerilmemiş durumda genişliği 10 mm’den az olmamalı ve gövde veya baş bandına bağlı olmalıdır. Eğer baretin gövdesi havalandırma amaçlı deliklere sahip ise, bu deliklerin toplam alanı 150 mm2’den az ve 450 mm2’den fazla olmamalıdır.

Yukarıda bahsedilen özelliklere ek olarak baretler; hafif, rahat, ergonomik, kolayca ayarlanabilen, kullanıcıya uyumlu ve dayanıklı olmalıdır.

Baretler; güneş, yağmur, soğuk, toz, titreşim, ter ile temas gibi olumsuz koşulların etkisi altında bozulmaya uğramamalıdır.

1.3. Baretlerde İşaretleme

İşaretlemeler sayesinde baretlerin özellikleri ve performans değerleri hakkında ayrıntılı bilgi sahibi olunabilir. Bütün baretlerde Avrupa Birliği direktiflerine uygun olduğunu gösteren  işareti bulunmalıdır.

TS EN 397+A1 standardının şartlarına uyduğu belirtilen her bir baret üzerinde, aşağıdaki bilgileri verecek şekilde dökümle veya basılarak yapılan bir işaretleme bulunmalıdır:

1. Standardın numarası
2. Üreticinin adı veya tanıtım işareti
3. Üretim yılı ve üç aylık dönemi
4. Baretin tipi (Hem gövdeye hem de içliğe işaretlenmelidir)
5. Boyut veya boyut aralığı (Baretin beden bilgisi)
6. Gövde malzemesinin kısaltması( örneğin ABS, PC, HDPE vb.)

Baret yapımında kullanılan malzeme türleri ve kısaltmaları aşağıdaki gibidir:

• ABS: akrilonitril butadien sitren
• HDPE: yüksek yoğunluklu polietilen
• LDPE: düşük yoğunluklu polietilen
• POLYAMIDE: naylon /fiberglas polimer
• RECYCLABLE: geri dönüşümlü malzeme

Bu işaretlemelere ek olarak baret üreticileri, aşağıdaki bilgileri Türkçe olarak her bir baret ile birlikte sağlamakla yükümlüdür:

1. İmalatçının adı ve adresi
2. Ayarlama, montaj, kullanım, temizleme, dezenfekte etme, bakım, servis ve depolamayla ilgili talimatlar ve tavsiyeler
3. Uygun aksesuar ve yedek parçaların ayrıntıları
4. Baretin sahip olduğu isteğe bağlı özelliklerin öneminin, baretin kullanım sınırlarının ve bunlara karşılık gelen risklerin belirtildiği kılavuz bilgileri
5. Baret ve parçalarının son kullanım tarihi veya kullanma ömrüne ilişkin bilgiler
6. Baretin taşınması için uygun ambalaj tipinin ayrıntılarını veren bilgiler

Bütün baretler darbe dayanımı, delinme direnci ve aleve karşı dayanım gibi performans şartlarına sahip olması gerektiğinden, bu özelliklerin işaretlemede ayrıca belirtilmesine gerek yoktur. Ancak aşağıda belirtilen ilave özelliklerden hangisi varsa belirtilmelidir:

• Çok düşük sıcaklık : -20°C veya -30°C (hangisi uygunsa)
• Çok yüksek sıcaklık : +150°C
• Elektrik yalıtımı: 440 Va.a. (Alternatif akım)
• Yanal deformasyon: LD (Lateral Deformation)
• Ergimiş metal sıçraması: MM (Molten Metal)

1.4. Baretlerin Kullanımında Dikkate Alınması Gereken Hususlar

Baretlerin kullanımında baretin güvenliğini bozmayacak ve performansını azaltmayacak bazı hususların dikkate alınması gerekir. Bunun yanı sıra sadece kullanım koşullarına değil, saklama ve bakımına da önem verilmelidir. Üretici firma tarafından önerilen bakım ve kullanım talimatları yerine getirilmelidir. Baretlerin kullanımı ve bakımına ilişkin hususlar aşağıda belirtilmiştir:

• Yeterli koruma için baret, kullanıcının baş ölçüsüne tam olarak uymalı veya ayarlanmalıdır.
• Çizik, kırık gibi hasar ve deformasyon oluşmuş baretler kullanılmamalıdır.
• Baretler ağır darbelere, elektrik çarpmasına, iş kazasına veya kimyasala maruz kalmış ise mutlaka yenisi ile değiştirilmelidir. Maruziyet sonrası dışardan bakıldığında deforme olmamış gözükse bile yenisiyle değiştirilmelidir. Çünkü kendini koruduğunu sanan çalışan baretin koruma seviyesi düştüğü için ikinci bir darbede ciddi zarar görebilir.
• İmalatçının tavsiyesi dışında, baretin orijinal parçalarından herhangi biri değiştirilmemelidir. Barete imalatçısının tavsiyesi dışında herhangi bir ilave yapılmamalıdır.
• Baret imalatçısının talimatlarına uygun olanlar hariç olmak üzere, boya, çözücü, yapışkan veya kendi kendine yapışan etiketler kullanılmamalıdır.
• Baret herhangi bir alet kullanmadan kolaylıkla takılabilmeli, çıkarılabilmeli ve ayarlanabilmelidir. Baretin ayarlama bölümleri kullanıcının kontrolü dışında hatalı olarak ayarlanmamalıdır.
• Eğer barete kulaklık, vizör, lamba gibi cihazlar takılacaksa, bu tip ekipmanlar barete uygun olmalı ve koruma özelliğini engellememelidir.
• Özellikle baretin iç kısmında yaralanmaya sebep olabilecek metalik veya başka sert çıkıntı olmamalıdır.
• Baretler asla doğrudan gün ışığı alan yerlerde muhafaza edilmemeli, serin ve karanlık bir yerde saklanmalıdır.
• Baretlerin kullanımında imalatçı tarafından belirtilen raf ömrü ile kullanım ömrü dikkate alınmalıdır.
• Baretler ters takılmamalı, üstüne oturulmamalıdır.
• Elektrik işlerinde çalışan personelin kullanacağı baretlerde delik olmamasına, içerisinde hiçbir metal parça bulunmamasına ve dış yüzeyinde su tutucu kanal olmamasına dikkat edilmelidir.
• Yüksek sıcaklıklarda yoğun fizik gücüyle yapılan çalışmalar sonucu çalışanlarda aşırı terleme meydana geliyorsa bu tip durumlarda havalandırma deliği olan ve terleme bandı bulunan baretler kullanılmalıdır.
• Baretlerin kullanım ömrünü uzatmak ve koruyucu özelliklerini muhafaza etmek için ılık su ve hafif bir deterjan solüsyonuyla doğru ve düzenli olarak bakım yapılmalıdır.
• Temizleme işleminde baretin dayanıklılığını azaltabileceği için boya, çözücü, yapıştırıcı, sprey, alkol gibi maddelerin kullanımından kaçınılmalıdır.
• Temizleme, bakım veya dezenfekte etmek için tavsiye edilen maddeler imalatçı talimatları çerçevesinde uygulandığında bareti takan kişi üzerinde olumsuz herhangi bir etki göstermemelidir.
• Baretin içinde bulunan kumaş içlik, bakteri oluşumunu engellemek amacıyla otuz günde bir deterjanla temizlenmeli, yıpranan içlikler ise yenileriyle değiştirilmelidir.
• Barete asla müdahale edilmemeli, orijinal haliyle kullanılmalıdır (hava deliği açma, boyama, etiket yapıştırma vb.).

2. Sanayide Darbeye Karşı Kullanılan Başlıklar (Kep)

Kullanıcının başını, sabit durumdaki sert cisimlere çarpma sonucu oluşabilecek yaralanmalara karşı korumak amacıyla tasarlanan başlıklar (kep-darbe başlığı) olarak tanımlanmıştır. Bu başlıklar, düşen veya fırlayan cisimlerin ya da hareketli veya asılı durumdaki yüklerin etkilerine karşı koruma sağlayacak şekilde tasarlanmadığından baretin sahip olduğu koruma seviyesini sağlayamaz ve baret yerine kullanılmaz. Bu donanımlar TS EN 812 standardına uygun olmalıdır.

Şekil 2.3.1. Sanayide Darbeye Karşı Kullanılan Başlıklar (Kep)

Tablo 3: Keplerde Bulunması Gereken Mecburi Özellikler (TS EN 812 Standardına Göre)

Tablo 4: Keplerde İsteğe Bağlı Özellikler (TS EN 812 Standardına Göre)

2.1. Sanayide Darbeye Karşı Kullanılan Başlıklarda İşaretleme

İmalatçılar tarafından her darbe başlığına, Türkçe olarak kapsamlı bir şekilde hazırlanmış aşağıda verilen bilgileri içeren kalıcı bir etiket iliştirilmelidir:

• Standart numarası (TS EN 812),
• İmalatçının adı veya tanıtıcı işareti,
• İmalat yılı veya dönemi
• Darbe başlığının tipi
• Başlığın beden bilgisi

Bütün kepler darbe dayanımı, delinme direnci gibi performans şartlarına sahip olması gerektiğinden, bu özelliklerin işaretlemede ayrıca belirtilmesine gerek yoktur. Ancak aşağıda belirtilen ilave özelliklerden hangisi varsa belirtilmelidir:

• Çok düşük sıcaklık : -20°C veya -30°C (hangisi uygunsa)
• Yanma direnci: F
• Elektrik özellikleri: 440 Va.a. (Alternatif akım)

Düşen veya fırlayan cisimlerin veya asılı durumdaki hareketli yüklerin etkilerine karşı koruma sağlamadığı ve TS EN 397’de belirtilen endüstriyel emniyet baretlerinin yerine kullanılmaması gerektiği belirtilmelidir.

“DİKKAT! BU BAŞLIK ENDÜSTRİYEL EMNİYET BARETİ DEĞİLDİR”.

Başlık, darbeye maruz kaldığında, darbeyi kısmî tahribat veya hasar vasıtasıyla absorbe eder. Böyle bir hasar kolayca görünür durumda olmasa bile, şiddetli darbelere maruz kalmış darbe başlıkları tekrar kullanılmamalıdır.

Yeterli koruma sağlanması için darbe başlığı, kullanıcının kafa büyüklüğüne göre ayarlanmalı ve tam oturmuş olmalıdır. Kullanıcılar, imalâtçının tavsiye ettiği bilgiler dışında, parçalarının değiştirilmesi veya söküp çıkarılması konusunda dikkatli olmalıdır. Darbe başlıkları, imalâtçının tavsiye etmediği bir şekilde ek bileşenlerin takılması amacıyla değiştirilmemelidir. İmalâtçının talimatlarına uygun olanlar dışında, her türlü boya, çözücü, yapıştırıcı veya kendinden yapışkanlı etiketler kullanılmamalıdır.